Nhà nhập khẩu EU có thể khai báo CBAM bằng dữ liệu phát thải thực tế đã thẩm tra hoặc giá trị mặc định. Giá trị mặc định không phải khoản phạt, nhưng hầu hết được cộng thêm 10% (2026), 20% (2027), 30% (từ 2028) để khuyến khích dùng dữ liệu thực tế (theo ICAP và O'Melveny).
Dữ liệu cốt lõi là suất phát thải nhúng trên mỗi tấn sản phẩm (SEE), gắn với mã CN, cơ sở sản xuất và quy trình. Phát thải gián tiếp (điện) chỉ tính cho một số nhóm hàng, không phải tất cả.
Dữ liệu thực tế phải được tổ chức thẩm tra độc lập được cơ quan công nhận quốc gia của EU công nhận thẩm tra tại cấp cơ sở sản xuất.
Báo cáo kiểm kê khí nhà kính trong nước và dữ liệu CBAM có thể dùng chung dữ liệu hoạt động và chứng từ, nhưng khác phương pháp và đầu ra; báo cáo kiểm kê không thay thế được thẩm tra CBAM.
Mốc cần nhớ: báo cáo thẩm tra đầu tiên từ 01/2027, chứng chỉ bán từ 02/2027, hạn khai báo đầu tiên 30/09/2027.
1. Khi khách EU hỏi, họ đang cần gì?
Từ 01/01/2026, CBAM bước vào giai đoạn chính thức. Nhà nhập khẩu EU thường là bên khai báo CBAM được ủy quyền, nên thường quay sang nhà sản xuất để xin số liệu. Câu hỏi cụ thể không phải "doanh nghiệp có xanh không?", mà là: suất phát thải nhúng (SEE) của sản phẩm theo mã CN là bao nhiêu tấn CO₂ tương đương trên mỗi tấn sản phẩm?
Theo trang thẩm tra CBAM của Ủy ban châu Âu, chủ cơ sở sản xuất ngoài EU theo dõi và tính toán phát thải nhúng, sau đó chuyển cho tổ chức thẩm tra được công nhận; nhà nhập khẩu không thẩm tra mà dùng dữ liệu thực tế đã thẩm tra hoặc giá trị mặc định trong khai báo.
Ngưỡng 50 tấn hàng thuộc phạm vi CBAM mỗi năm áp dụng ở cấp nhà nhập khẩu: từ mức này trở lên, nhà nhập khẩu phải khai báo và nộp chứng chỉ, theo ICAP. Hạn khai báo đầu tiên là 30/09/2027, cho hàng nhập khẩu năm 2026.
2. Giá trị mặc định: không phải "mức phạt", nhưng đắt dần
Nếu nhà sản xuất không cung cấp dữ liệu thực tế đã thẩm tra, nhà nhập khẩu có thể dùng giá trị mặc định theo nước xuất xứ và loại sản phẩm (O'Melveny).
Năm | Mức cộng thêm vào giá trị mặc định |
|---|---|
2026 | 10% |
2027 | 20% |
2028 trở đi | 30% |
Theo ICAP, phân bón được miễn khoản cộng thêm này và chỉ tăng 1% mỗi năm theo lạm phát. Mức cộng thêm được thiết kế để khuyến khích báo cáo dữ liệu thực tế. O'Melveny cho biết Ủy ban dự kiến rà soát giá trị mặc định và mức cộng thêm, mục tiêu hoàn thành tháng 12/2027, nên các con số có thể thay đổi.
Hệ quả thương mại: nhà nhập khẩu có thể có động lực yêu cầu nhà cung cấp có dữ liệu thực tế. Đây là suy luận của VDS, không phải quy định.
3. Các nhóm dữ liệu cần có
Danh mục dưới đây dựa trên CBAM Guide (nguồn thứ cấp, dẫn Quy định (EU) 2023/956 và các quy định thực thi 2025/2547, 2025/2621). Doanh nghiệp cần đối chiếu văn bản gốc trên EUR-Lex.
Nhóm dữ liệu | Nội dung |
|---|---|
Nhận diện cơ sở | Tên đơn vị vận hành, địa chỉ tiếng Anh, tọa độ, mã định danh trong Sổ đăng ký CBAM |
Quy trình sản xuất | Công nghệ, hàng hóa tạo ra ở từng quy trình, mã CN |
Dữ liệu hoạt động | Sản lượng, nhiên liệu, điện, nguyên liệu, có chứng từ như số đọc công tơ, hóa đơn |
Phát thải trực tiếp (SEE) | Phát thải từ đốt nhiên liệu và quá trình công nghệ trên mỗi tấn sản phẩm, theo phương pháp của EU |
Phát thải gián tiếp | Phát thải từ điện; chỉ áp dụng cho một số nhóm hàng (xem bảng dưới) |
Tiền chất | Phát thải của nguyên liệu CBAM đầu vào và phương pháp phân bổ |
Giá carbon đã nộp | Chỉ khi có cơ chế giá carbon bắt buộc thực tế đã nộp (xem mục 7) |
Phát thải gián tiếp và tiền chất theo nhóm hàng
Nhóm hàng | Phát thải gián tiếp | Ví dụ tiền chất |
|---|---|---|
Xi măng | Có | Clinker trong xi măng |
Phân bón | Có | Amoniac trong urê |
Thép | Không tính vào chứng chỉ (bên mua có thể hỏi thêm tự nguyện) | Tùy sản phẩm |
Nhôm | Không tính vào chứng chỉ | Nhôm thỏi trong nhôm định hình |
Theo CBAM Guide, nhóm gián tiếp gồm thêm quặng sắt thiêu kết (CN 2601 12 00); mục này chỉ có một nguồn thứ cấp, nên cần kiểm tra với văn bản gốc. Nhóm hàng khác (ví dụ hydro, điện) chưa được đối chiếu trong bài này.
Thuật ngữ CBAM là "phát thải nhúng trực tiếp/gián tiếp", không đồng nghĩa hoàn toàn với Scope 1/Scope 2 trong kiểm kê doanh nghiệp. Khi trả lời khách EU, nên dùng đúng thuật ngữ CBAM.
4. Thẩm tra dữ liệu: ai làm, khi nào
Theo trang của EC:
Thẩm tra thực hiện ở cấp cơ sở sản xuất, do tổ chức thẩm tra độc lập được cơ quan công nhận quốc gia của EU công nhận; tổ chức đặt ngoài EU có thể đăng ký với cơ quan công nhận quốc gia cung cấp dịch vụ này.
Tổ chức thẩm tra xem xét kế hoạch theo dõi, cách tính và bằng chứng, rồi lập báo cáo thẩm tra với mức đảm bảo hợp lý.
Trang EC không nêu tiêu chuẩn thẩm tra cụ thể hay ngưỡng sai số; các nội dung này nằm trong Quy định thực thi (EU) 2025/2546 và Quy định ủy quyền (EU) 2025/2551, mình chưa đọc trực tiếp.
Thời điểm | Mốc (theo EC) |
|---|---|
Tháng 4/2026 | Cơ quan công nhận quốc gia bắt đầu công nhận |
Khoảng tháng 9/2026 | Dự kiến các tổ chức thẩm tra đầu tiên được công nhận |
Tháng 1/2027 | Tổ chức thẩm tra có thể phát hành báo cáo đầu tiên |
Tháng 2/2027 | Bên khai báo có thể mua chứng chỉ |
Tháng 9/2027 | Hoàn tất khai báo CBAM cho năm 2026 |
Theo CBAM Guide, khảo sát tại cơ sở là bắt buộc với hàng nhập khẩu năm 2026; đây là nguồn thứ cấp.
Mốc trên cho thấy doanh nghiệp nên chuẩn bị dữ liệu trong quý 4/2026 để kịp lịch thẩm tra. Đây là nhận định của VDS.
5. Tổ chức dữ liệu tại nhà máy: 4 bước
Phần này là đề xuất thực hành của VDS, không phải quy định.
Xác định ranh giới và quy trình: tách từng dây chuyền và sản phẩm theo mã CN; bóc tách định mức nhiên liệu, điện, nguyên liệu cho từng sản phẩm thay vì gộp toàn nhà máy.
Chuẩn hóa chứng từ nguồn: hóa đơn điện, phiếu cân và xuất nhập kho nhiên liệu, nhật ký vận hành; công tơ phụ tải riêng cho phân xưởng trọng yếu.
Làm việc với nhà cung cấp tiền chất: đưa yêu cầu cung cấp dữ liệu phát thải nguyên liệu vào hợp đồng mua vào.
Kiểm soát chất lượng dữ liệu: kiểm tra tính nhất quán và liên tục, lưu vết chỉnh sửa, chuẩn bị bộ hồ sơ cho tổ chức thẩm tra. Mức sai số chấp nhận được do quy định thẩm tra của EU xác định, không nên tự đặt một con số.
6. Dùng chung dữ liệu với kiểm kê khí nhà kính trong nước
Nhiều cơ sở thuộc danh mục phải kiểm kê trong nước (xem QĐ 42/2026/QĐ-TTg) cũng xuất khẩu sang EU. Hai nghĩa vụ này có thể dùng chung một phần dữ liệu, nhưng không giống nhau.
Tiêu chí | Kiểm kê trong nước | CBAM |
|---|---|---|
Cơ sở pháp lý | Nghị định 06/2022/NĐ-CP (sửa đổi bởi NĐ 119/2025/NĐ-CP), Điều 11 | Quy định (EU) 2023/956 và các quy định thực thi |
Đối tượng tính | Toàn cơ sở | Từng sản phẩm, theo cơ sở và quy trình |
Biểu mẫu/đầu ra | Báo cáo theo Mẫu số 06 Phụ lục II NĐ 119 | Suất phát thải nhúng trên mỗi tấn, báo cáo thẩm tra |
Chu kỳ | Hai năm một lần (Điều 11 khoản 4 b) | Hằng năm cho khai báo |
Rà soát/thẩm tra | Cơ quan có thẩm quyền trong nước (Điều 11 khoản 5) | Tổ chức thẩm tra được cơ quan công nhận EU công nhận |
Dùng chung được: dữ liệu hoạt động (nhiên liệu, điện, sản lượng), chứng từ, hệ thống đo đếm. Không thay thế lẫn nhau: báo cáo kiểm kê không thay được thẩm tra CBAM, và ngược lại. Phương pháp tính cũng khác. NĐ 119 chỉ nêu phương pháp theo "hướng dẫn của Nghị định thư khí nhà kính", không nêu ISO 14064-1 hay IPCC trong phần mình đối chiếu; vì vậy bài không khẳng định hai hệ thống cùng nền tảng tiêu chuẩn.
Lợi ích thực tế là tránh thu thập dữ liệu hai lần và giảm nguy cơ số liệu hoạt động không nhất quán giữa hai báo cáo. Xem thêm tính minh bạch trong báo cáo kiểm kê.
7. Chi phí carbon đã nộp: đừng hứa trước
CBAM có cơ chế trừ giá carbon đã thực sự nộp ở nước xuất xứ. Tuy nhiên:
Theo Global ELR, dự thảo quy định thực thi do EC công bố ngày 13/05/2026; bằng chứng gồm báo cáo giá carbon do chuyên gia độc lập được công nhận chứng nhận, không phải báo cáo kiểm kê.
Hạn ngạch cấp miễn phí được tính là hỗ trợ và bị trừ khỏi khoản có thể khấu trừ.
Theo CBAM Guide (cập nhật 23/10/2026), chưa có nước nào được công nhận giá carbon theo cơ chế này, và cuộc bỏ phiếu dự kiến tháng 9/2026 chưa có kết quả được xác nhận.
Mình chưa tìm thấy căn cứ cho thấy doanh nghiệp Việt Nam hiện được khấu trừ. Doanh nghiệp không nên hứa với khách hàng EU về khoản khấu trừ cho đến khi quy định thực thi được ban hành và Việt Nam được xem xét.
8. Câu hỏi thường gặp
Nhà nhập khẩu EU có bắt buộc dùng dữ liệu thực tế không? Không. Nhà nhập khẩu có thể dùng dữ liệu thực tế đã thẩm tra hoặc giá trị mặc định (EC). Giá trị mặc định được cộng thêm 10% (2026), 20% (2027), 30% (từ 2028) với phần lớn sản phẩm.
Giá trị mặc định có phải mức phạt không? Không. Đây là giá trị tính theo nước xuất xứ và sản phẩm, có cộng thêm để khuyến khích báo cáo dữ liệu thực tế.
Phát thải điện có luôn phải tính không? Không. Phát thải gián tiếp tính cho xi măng và phân bón (và theo một nguồn thứ cấp, quặng sắt thiêu kết); thép và nhôm không tính vào chứng chỉ.
Ai thẩm tra dữ liệu? Tổ chức thẩm tra độc lập được cơ quan công nhận quốc gia của EU công nhận, thẩm tra ở cấp cơ sở sản xuất.
Báo cáo kiểm kê trong nước có dùng thay thẩm tra CBAM không? Không. Hai báo cáo có thể dùng chung dữ liệu hoạt động nhưng khác phương pháp, đầu ra và bên thẩm tra.
Doanh nghiệp xuất khẩu nhỏ có phải làm không? Ngưỡng 50 tấn/năm áp dụng cho nhà nhập khẩu, không phải nhà xuất khẩu. Nhà xuất khẩu nên hỏi khách hàng EU xem họ có thuộc diện khai báo không.
9. Nhận tư vấn
VDS hỗ trợ doanh nghiệp xuất khẩu rà soát yêu cầu dữ liệu CBAM, chuẩn bị dữ liệu phát thải theo sản phẩm và đối chiếu với nghĩa vụ kiểm kê trong nước. Đăng ký tư vấn sơ bộ để nhận danh sách việc cần chuẩn bị theo ngành hàng.
Xem thêm: Lộ trình CBAM 2026–2027, Pre-audit CBAM là gì?.
Nguồn tham khảo
Bài viết mang tính thông tin, tổng hợp từ nguồn công khai đến ngày 11/11/2026, không phải tư vấn pháp lý. Một số nội dung dựa trên nguồn thứ cấp và chưa đối chiếu trực tiếp văn bản EUR-Lex; quy định có thể thay đổi. Doanh nghiệp nên đối chiếu văn bản gốc và xác nhận với nhà nhập khẩu, tổ chức thẩm tra trước khi quyết định.
