Khi hàng hóa được xuất khẩu từ các quốc gia bên ngoài sang thị trường Liên minh châu Âu (EU), việc thông quan thuận lợi là mục tiêu hàng đầu của cả đơn vị xuất khẩu và đối tác nhập khẩu. Để đạt được điều này, hàng hóa không chỉ cần đáp ứng các tiêu chuẩn về chất lượng, an toàn vệ sinh, xuất xứ mà hiện nay còn phải tuân thủ các quy định nghiêm ngặt về môi trường.
Trong Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu, cơ quan hải quan thực hiện kiểm tra thông quan và xác minh điều kiện CBAM ban đầu; việc quản lý nghĩa vụ nộp chứng chỉ carbon thuộc thẩm quyền của Cơ quan có thẩm quyền CBAM (NCA) tại từng nước thành viên.
Tại thời điểm hàng hóa cập cảng và làm thủ tục thông quan, cơ quan hải quan sẽ không chỉ kiểm tra các giấy tờ truyền thống như hóa đơn thương mại, vận đơn hay chứng nhận xuất xứ (C/O). Thay vào đó, họ sẽ thực hiện một quy trình kiểm tra CBAM chuyên biệt nhằm kiểm soát nghĩa vụ carbon của hàng hóa nhập khẩu.
Việc hiểu rõ cơ quan hải quan sẽ kiểm tra những gì, dựa trên cơ sở nào và hệ quả của việc không đạt yêu cầu ra sao là điều kiện bắt buộc để các doanh nghiệp duy trì chuỗi cung ứng sang EU. Hoạt động kiểm tra CBAM của hải quan EU tập trung vào các nội dung cốt lõi, tác động trực tiếp đến tính pháp lý và chi phí của toàn bộ lô hàng.
1. Nội dung kiểm tra cốt lõi của Hải quan EU
Khi lô hàng cập cảng EU, cơ quan hải quan của nước thành viên sẽ tiến hành đối chiếu, xác minh và ghi nhận các yếu tố sau đây trong quá trình làm thủ tục thông quan.
Việc kiểm tra này được thực hiện đồng thời thông qua cả hai hình thức: kiểm tra hồ sơ khai báo điện tử trên hệ thống và kiểm tra xác minh thực tế đối với hàng hóa tại cầu cảng hoặc kho bãi. Cơ quan hải quan sẽ sử dụng các bộ tiêu chí phân loại và đối chiếu nghiêm ngặt để đảm bảo dữ liệu khai báo của doanh nghiệp trùng khớp hoàn toàn với thực tế lô hàng. Mọi thông tin ghi nhận trong giai đoạn này đều được số hóa, lưu trữ tập trung và liên thông trực tiếp với cơ sở dữ liệu quản lý carbon chung của Liên minh châu Âu, phục vụ cho việc đối chiếu nghĩa vụ thuế sau này:
1.1. Kiểm tra Tư cách pháp lý (Authorised CBAM declarant)
Cơ quan hải quan sẽ tiến hành kiểm tra hệ thống dữ liệu để xác định người nhập khẩu (hoặc đại diện gián tiếp của người nhập khẩu) có phải là "Người khai báo CBAM được ủy quyền" (Authorised CBAM declarant) hay không. Đây là một giấy chứng nhận được cấp bởi cơ quan có thẩm quyền của EU cho các nhà nhập khẩu đáp ứng đủ điều kiện theo quy định của cơ chế này.
Để giải thích một cách dễ hiểu, quy định này giống như việc cơ quan hải quan kiểm tra "giấy phép hành nghề" hoặc tư cách đại diện hợp pháp của doanh nghiệp nhập khẩu đối với các mặt hàng chịu sự điều chỉnh của CBAM. Khi một lô hàng đến cảng EU, hệ thống quản lý hải quan sẽ tự động đối chiếu mã định danh của nhà nhập khẩu (hoặc đơn vị dịch vụ logistics được ủy quyền) với Danh sách cơ sở dữ liệu tập trung của Ủy ban châu Âu.
Quá trình kiểm tra hệ thống này nhằm xác nhận tài khoản của người nhập khẩu đã đăng ký thành công, đang hoạt động hợp pháp và không nằm trong danh sách bị đình chỉ. Danh hiệu này chứng minh doanh nghiệp nhập khẩu tại EU có đủ năng lực tài chính, có đầu mối chịu trách nhiệm pháp lý rõ ràng và cam kết tuân thủ đầy đủ việc báo cáo, mua chứng chỉ carbon theo đúng lộ trình của Liên minh châu Âu.
Nếu hệ thống hải quan ghi nhận mã định danh này hợp lệ, quy trình thông quan hồ sơ mới được tiếp tục. Ngược lại, nếu tài khoản không tồn tại hoặc chưa được phê duyệt, hệ thống sẽ lập tức đưa ra cảnh báo lỗi về mặt tư cách pháp lý của đối tác nhập khẩu.
Lưu ý quan trọng và thời hạn áp dụng:
Mốc thời gian: Quy định này sẽ chính thức áp dụng bắt buộc kể từ ngày 01/01/2026.
Hệ quả pháp lý: Từ ngày 01/01/2026, hải quan sẽ tạm dừng thông quan, yêu cầu bổ sung hồ sơ hoặc từ chối thông quan nếu không đáp ứng được điều kiện pháp lý trong thời hạn quy định. Hàng hóa sẽ bị giữ lại tại cửa khẩu, phát sinh chi phí lưu kho bãi, hoặc buộc phải tái xuất, gây thiệt hại lớn cho cả người bán và người mua.
1.2. Kiểm tra Mã hàng hóa (CN code 8 số)
Hải quan EU sẽ kiểm tra mã số phân loại hàng hóa của lô hàng nhập khẩu. Việc kiểm tra này dựa trên mã CN (Combined Nomenclature) bao gồm 8 chữ số được khai báo trên tờ khai hải quan.
Để hiểu một cách đơn giản, mã CN 8 số chính là "mã định danh" hay "căn cước công dân" riêng của từng loại hàng hóa khi đi vào thị trường châu Âu. Mỗi một sản phẩm, từ nguyên liệu thô cho đến thành phẩm, đều được định danh bằng một dãy số duy nhất để cơ quan hải quan phân loại và áp thuế chuẩn xác. Khi tiến hành kiểm tra mã hàng hóa, nhân viên hải quan EU sẽ đối chiếu mã số mà doanh nghiệp khai báo trên chứng từ với thực tế đặc tính, thành phần cấu tạo của lô hàng đang nằm tại cảng.
Mục đích cốt lõi của việc kiểm tra kỹ lưỡng này là để xác định xem mặt hàng nhập khẩu có thuộc danh mục 06 ngành chịu sự điều chỉnh của CBAM hay không. Nếu mã CN 8 số của hàng hóa trùng khớp hoàn toàn với các mã số nằm trong danh mục quản lý, lô hàng sẽ lập tức được hệ thống phân loại vào diện phải thực hiện nghĩa vụ carbon.
Quá trình kiểm tra này diễn ra rất nghiêm ngặt vì chỉ cần sai lệch một chữ số trong dãy 8 số CN, bản chất của hàng hóa có thể bị hiểu sai đi. Nếu doanh nghiệp khai sai mã (dù vô tình hay cố ý) để tránh các ngành bị quản lý, hải quan EU sẽ phát hiện ra khi đối chiếu với hàng hóa thực tế, dẫn đến việc lô hàng bị giữ lại để thẩm định, phạt hành chính và làm chậm trễ toàn bộ tiến độ giao hàng.
Mục đích kiểm tra:
Mục đích duy nhất của bước này là xác định xem mặt hàng nhập khẩu có thuộc danh mục 06 ngành chịu sự điều chỉnh của CBAM ở giai đoạn hiện tại hay không. Nếu mã CN 8 số của hàng hóa trùng khớp với danh mục quy định, lô hàng đó sẽ lập tức được đưa vào diện quản lý nghiêm ngặt và phải hoàn thành các nghĩa vụ báo cáo, nộp chứng chỉ carbon theo lộ trình. Ngược lại, nếu mã hàng hóa nằm ngoài danh mục, lô hàng sẽ thông quan theo quy trình thông thường (nếu không vướng các quy định khác).
1.3. Kiểm tra Số lượng và Trọng lượng thực tế
Cơ quan hải quan không chỉ tin tưởng vào số liệu ghi trên giấy tờ mà sẽ tiến hành các biện pháp kiểm tra thực tế, cân, đếm số lượng và trọng lượng của lô hàng tại thời điểm cập cảng.
Để giải thích một cách dễ hiểu, bước này đảm bảo rằng khối lượng hàng hóa thực tế đi vào thị trường châu Âu phải khớp hoàn toàn với những gì doanh nghiệp đã khai báo trong hồ sơ. Khi tiến hành kiểm tra CBAM tại cửa khẩu, nhân viên hải quan sẽ sử dụng các hệ thống cân điện tử của cảng, hoặc thực hiện kiểm tra xác suất các kiện hàng để đo đạc chính xác tổng trọng lượng tịnh (net weight) và số lượng đơn vị sản phẩm của lô hàng.
Mục đích của việc đo đạc kỹ lưỡng này là để tạo ra một bộ dữ liệu gốc chuẩn xác tuyệt đối. Trong cơ chế này, nghĩa vụ tài chính và báo cáo môi trường không tính theo giá trị tiền tệ của đơn hàng, mà tính dựa trên lượng khí thải phát ra trong quá trình sản xuất một tấn sản phẩm. Do đó, số lượng và trọng lượng thực tế được ghi nhận tại bước kiểm tra CBAM này sẽ làm căn cứ để tính toán tổng phát thải của toàn bộ lô hàng sau này.
Nếu doanh nghiệp khai báo sai lệch trọng lượng, dù là thừa hay thiếu so với thực tế kiểm tra tại cảng, hệ thống sẽ không thể tính toán đúng số lượng chứng chỉ carbon cần phải nộp. Điều này sẽ dẫn đến việc cơ quan quản lý EU từ chối báo cáo phát thải, yêu cầu giải trình phức tạp và có thể xử phạt doanh nghiệp do dữ liệu không đồng nhất.
Mục đích kiểm tra:
Số lượng và trọng lượng thực tế của hàng hóa được ghi nhận tại cửa khẩu là dữ liệu gốc quan trọng nhất. Dữ liệu này sẽ được cơ quan quản lý lưu trữ trên hệ thống và sử dụng làm căn cứ để tính toán tổng phát thải của toàn bộ lô hàng sau này. Nếu có sự sai lệch giữa số lượng thực tế kiểm tra và số lượng ghi trên báo cáo phát thải sau đó, doanh nghiệp sẽ phải đối mặt với các án phạt hoặc quy trình giải trình phức tạp.
2. Bảng tổng hợp quy trình kiểm tra CBAM khi thông quan
Để giúp người quản lý và nhân viên xuất nhập khẩu dễ dàng theo dõi, ghi nhớ, dưới đây là bảng hệ thống lại toàn bộ hoạt động của Hải quan EU:
Tiêu chí kiểm tra | Đối tượng và Công cụ đối chiếu | Hệ quả pháp lý và Mục đích quản lý |
Tư cách pháp lý | Kiểm tra danh hiệu "Người khai báo CBAM được ủy quyền" trên hệ thống dữ liệu của EU. | Áp dụng từ 01/01/2026. Nếu không đạt, hải quan không cho phép thông quan hàng hóa. |
Mã hàng hóa | Kiểm tra Mã CN 8 số ghi trên tờ khai hải quan của lô hàng. | Xác định hàng hóa có thuộc danh mục 06 ngành chịu sự điều chỉnh của cơ chế hay không. |
Số lượng & Trọng lượng | Kiểm tra, cân đo thực tế số lượng và trọng lượng của lô hàng tại cảng. | Làm căn cứ số liệu gốc để tính toán tổng lượng phát thải carbon sau này. |
Bảng tổng hợp quy trình kiểm tra CBAM khi thông quan
3. Giải pháp cho doanh nghiệp xuất khẩu trước kỳ kiểm tra CBAM
Quy định từ ngày 01/01/2026 của Hải quan EU rất rõ ràng và không có ngoại lệ. Việc thiếu tư cách pháp lý của nhà nhập khẩu, sai lệch mã hàng hóa, hoặc không có dữ liệu chuẩn hóa về số lượng, trọng lượng để tính toán phát thải đều dẫn đến nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng và mất thị trường xuất khẩu. Doanh nghiệp cần chủ động chuyển đổi từ tư duy đối phó sang chuẩn hóa dữ liệu một cách bài bản để luôn sẵn sàng cho việc kiểm tra CBAM tại cửa khẩu.
Để giúp các doanh nghiệp nắm rõ cách thức xây dựng hệ thống dữ liệu phát thải, phối hợp với đối tác nhập khẩu hoàn thiện hồ sơ và giải quyết triệt để các vướng mắc kỹ thuật, VDS tổ chức buổi chia sẻ chuyên sâu trực tuyến:
Tên chủ đề: "CBAM 2026: Hoặc chuẩn hóa dữ liệu carbon hoặc mất đơn hàng"
Thời gian: 9:00 - 11:00 | Thứ Bảy, ngày 30/05/2026
Hình thức: Trực tuyến qua Zoom
Phí tham dự: Miễn phí
Nội dung chính của buổi chia sẻ:
Tổng quan CBAM 2026: Lộ trình áp dụng, phạm vi điều chỉnh và các thay đổi doanh nghiệp cần lưu ý;
Vai trò của doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi CBAM: Vì sao dữ liệu từ nhà sản xuất là cơ sở quan trọng cho nhà nhập khẩu EU;
Phạm vi phát thải trong CBAM: Phát thải trực tiếp, phát thải gián tiếp và phát thải tích hợp trong hàng hóa;
Dữ liệu cần chuẩn bị phục vụ khai báo CBAM;
Hồ sơ MRV và tài liệu giải trình: cách tổ chức dữ liệu, chứng từ và bảng tính, hồ sơ phục vụ khai báo CBAM.
Quý doanh nghiệp vui lòng đăng ký link dưới đây để có thể tham dự và nhận tài liệu hướng dẫn chuẩn hóa dữ liệu carbon từ các chuyên gia của VDS.
Link đăng ký: https://forms.gle/TYMa6ccmjD3QrzrQA
