Tính đến năm 2026, CBAM không còn là một khuyến nghị hay quy định mang tính thử nghiệm, mà đã trở thành một "hàng rào xanh" bắt buộc mang tính pháp lý. Để có thể vượt qua rào cản này và đặt chân vào thị trường châu Âu, việc chủ động tìm giải pháp đáp ứng tiêu chuẩn CBAM hiện là bài toán sống còn đối với các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam. Theo lộ trình, đến năm 2034, lộ trình xóa bỏ hoàn toàn quota phát thải miễn phí trong EU ETS mới hoàn tất, đồng nghĩa áp lực cạnh tranh carbon giữa hàng nhập khẩu và hàng nội địa EU sẽ được san bằng hoàn toàn.
Bên cạnh đó, việc thực thi báo cáo phát thải hiện nay của doanh nghiệp đang phải chịu "áp lực kép". Chúng ta không chỉ phải tuân thủ nghiêm ngặt Quy định (EU) 2023/956 của EU, song song với nghĩa vụ kiểm kê phát thải theo Nghị định 06/2022/NĐ-CP — đây là nền tảng dữ liệu nội địa quan trọng, dù phương pháp luận giữa hai hệ thống vẫn cần được căn chỉnh phù hợp.
Trong bối cảnh đó, việc định lượng "dấu chân Carbon" (Carbon Footprint) trên từng đơn vị sản phẩm chính là tấm vé thông hành bắt buộc. Nếu không nắm rõ luật chơi và các tiêu chuẩn định lượng, sản phẩm của doanh nghiệp sẽ ngay lập tức mất đi lợi thế cạnh tranh về giá, thậm chí đối mặt với nguy cơ bị dừng thông quan tại cửa khẩu.
1. 3 phạm vi tính toán cốt lõi theo tiêu chuẩn CBAM
Để vượt qua được rào cản kỹ thuật này, điều đầu tiên doanh nghiệp cần thực hiện là hiểu đúng, hiểu đủ về cấu trúc dòng phát thải. Theo các hướng dẫn mới nhất của EU, doanh nghiệp bắt buộc phải nắm chắt và bóc tách dữ liệu phát thải theo 3 phạm vi cốt lõi để đáp ứng tiêu chuẩn CBAM: Phát thải trực tiếp, Phát thải gián tiếp, và Phát thải từ nguyên liệu tiền chất.
Để giúp doanh nghiệp không bị ngợp trong các thuật ngữ chuyên ngành, hãy cùng phân tích chi tiết từng phạm vi thông qua các ví dụ minh họa thực tế dưới đây:
1.1. Phát thải Trực tiếp và Gián tiếp tại nhà máy
Đây là nhóm phát thải cơ bản và dễ hình dung nhất, vì nó gắn liền với các hoạt động vận hành diễn ra ngay trong khuôn viên nhà máy của doanh nghiệp.
Phát thải Trực tiếp (Direct Emissions): Là lượng khí nhà kính (chủ yếu là CO2) phát sinh trực tiếp từ các nguồn sở hữu hoặc kiểm soát bởi chính nhà máy. Ví dụ rõ nhất là hoạt động đốt cháy nhiên liệu trong các lò nung, lò hơi, hoặc khí thải từ xe vận chuyển nội bộ.
Phát thải Gián tiếp (Indirect Emissions): Là lượng phát thải phát sinh từ việc nhà máy tiêu thụ năng lượng được mua từ bên ngoài, phổ biến nhất chính là điện lưới quốc gia. Bản thân nhà máy không phát thải ra khói tại chỗ khi bật máy móc, nhưng đơn vị sản xuất điện để cấp cho nhà máy hoạt động (như nhà máy nhiệt điện than) đã phát thải ra một lượng CO2 tương ứng.
Ví dụ minh họa dễ hiểu: Doanh nghiệp của bạn sản xuất Nhôm. Để làm ra đúng 1 tấn nhôm thành phẩm xuất sang EU:
Phát thải trực tiếp: Hệ thống lò nung tại xưởng của bạn phải đốt dầu DO để làm nóng chảy nguyên liệu. Lượng khói bốc ra từ ống khói nhà máy của bạn trong quá trình làm ra 1 tấn nhôm này chính là phát thải trực tiếp.
Phát thải gián tiếp: Để chạy máy ép, máy cắt và hệ thống đèn chiếu sáng phục vụ cho việc làm ra đúng 1 tấn nhôm đó, bạn phải tiêu thụ một lượng điện lưới nhất định. Lượng carbon từ nhà máy điện phát ra để cung cấp dòng điện này cho bạn chính là phát thải gián tiếp.
Cơ hội cho doanh nghiệp: Việc minh bạch hóa phát thải gián tiếp giúp doanh nghiệp dễ dàng chứng minh lợi thế khi sử dụng năng lượng sạch. Nếu nhà máy của bạn chuyển sang dùng điện mặt trời mái nhà, lượng phát thải gián tiếp của 1 tấn nhôm sẽ giảm mạnh, từ đó giúp doanh nghiệp dễ dàng đáp ứng tiêu chuẩn CBAM và giảm thiểu số tiền thuế carbon phải nộp.
>>> Xem thêm: Doanh nghiệp Việt Nam suýt mất đơn hàng xuất khẩu sang châu Âu vì thiếu dữ liệu phát thải CBAM
1.2. Phát thải từ nguyên liệu Tiền chất (Precursors)
Nếu như việc tính phát thải tại nhà máy (trực tiếp và gián tiếp) đã có công thức sẵn, thì Phát thải từ nguyên liệu tiền chất chính là "mê cung" phức tạp nhất và là nội dung trọng tâm mà CBAM dùng để đánh giá toàn diện chuỗi cung ứng.
Bản chất quy định: EU hiểu rằng, nếu chỉ tính phát thải tại nhà máy của bạn thì chưa đủ công bằng. Một doanh nghiệp mua nguyên liệu thô có mức phát thải cực cao từ bên ngoài về, sau đó chỉ làm công đoạn gia công nhẹ nhàng tại nhà máy thì phát thải tại chỗ sẽ rất thấp. Do đó, để đáp ứng tiêu chuẩn CBAM, doanh nghiệp phải truy xuất ngược dòng và cộng dồn toàn bộ lượng phát thải từ các "tiền chất" (nguyên liệu đầu vào cấu thành nên sản phẩm) vào tổng dấu chân carbon của sản phẩm cuối cùng.
Phạm vi áp dụng nghiêm ngặt: Hiện tại, CBAM đang tập trung kiểm soát chặt chẽ vào 6 nhóm ngành công nghiệp nặng có nguy cơ rò rỉ carbon cao nhất bao gồm: Sắt thép, Nhôm, Phân bón, Điện, Hydro và Xi măng.
Ví dụ minh họa dễ hiểu: Bạn là một doanh nghiệp sản xuất Thép hạ nguồn (ví dụ: cán đinh thép, hoặc uốn ống thép tấm). Nhà máy của bạn chỉ mua phôi thép thô từ một công ty khác về, bỏ vào máy cán và cắt thành đinh để xuất khẩu sang EU.
Nếu tính tại nhà máy của bạn, lượng phát thải (trực tiếp + gián tiếp) rất ít vì bạn chỉ dùng điện để chạy máy cắt đinh, không có công đoạn luyện kim độc hại.
Nhưng CBAM không chấp nhận điều đó. EU quy định: Để có cái phôi thép cho bạn cắt đinh, nhà cung cấp ban đầu đã phải khai thác quặng, đốt hàng tấn than để luyện ra phôi. Đó chính là phát thải từ nguyên liệu Tiền chất.
Khi xuất khẩu 1 tấn đinh thép sang EU, bạn bắt buộc phải yêu cầu nhà cung cấp phôi thép khai báo số liệu carbon của họ, sau đó cộng dồn lượng carbon từ lúc luyện phôi với lượng carbon lúc bạn cắt đinh.
Bản chất của CBAM là kiểm soát toàn bộ vòng đời từ nguyên liệu thô đến thành phẩm. Do đó, nếu bạn chọn một nhà cung cấp nguyên liệu đầu vào (tiền chất) có công nghệ lạc hậu, phát thải cao, thì sản phẩm của bạn khi sang đến cửa khẩu EU vẫn sẽ bị đánh thuế rất nặng, dù nhà máy gia công của bạn có xanh và sạch đến đâu.
2. Thách thức của doanh nghiệp xuất khẩu khi tự tính toán
Các doanh nghiệp xuất khẩu đang đứng trước "áp lực" thực sự khi phải đối mặt với khối lượng dữ liệu khổng lồ trong nỗ lực đáp ứng tiêu chuẩn CBAM.
Việc bóc tách phát thải trên từng đơn vị sản phẩm cụ thể hay truy vết tiền chất từ các nhà cung cấp không chỉ tốn kém thời gian mà còn dễ phát sinh sai sót. Nếu doanh nghiệp không có dữ liệu, hoặc dữ liệu không chứng minh được nguồn gốc, EU sẽ áp đặt một "mức phát thải mặc định" (thường là mức rất cao và bất lợi). Điều này dẫn đến nguy cơ trì hoãn hoặc phải chịu mức thuế Carbon cao ngất ngưỡng, làm mất hoàn toàn tính cạnh tranh.
3. VDS CarbonHub (SaaS): Giải pháp số hóa dữ liệu, đáp ứng tiêu chuẩn CBAM và Carbon Market
Thấu hiểu những rào cản đó, giải pháp VDS CarbonHub (SaaS) ra đời nhằm giúp doanh nghiệp tối ưu hoá trong lộ trình tính toán toàn diện cả 3 phạm vi phát thải của sản phẩm, giúp doanh nghiệp chủ động đáp ứng tiêu chuẩn CBAM một cách chính xác nhất.
Quản lý dữ liệu tự động: Không còn những bảng tính thủ công dễ sai sót, hệ thống tự động ghi nhận và phân bổ chính xác lượng phát thải trực tiếp (nhiên liệu) và gián tiếp (điện năng) cho từng đơn vị sản phẩm nhỏ nhất (như một đơn vị sản phẩm thép hay một tấn nhôm).
Truy vết nguồn gốc Tiền chất: VDS CarbonHub cung cấp nền tảng kết nối, giúp doanh nghiệp dễ dàng thu thập, lưu trữ và đồng bộ dữ liệu phát thải từ các nhà cung cấp nguyên liệu đầu vào trong chuỗi cung ứng, giải quyết bài toán "tiền chất" phức tạp của CBAM.
Đạt tiêu chuẩn quốc tế: Mọi quy trình tại VDS đều được chuẩn hóa theo các tiêu chuẩn như ISO 14067:2018 (Greenhouse gases - Carbon footprint of products - Requirements and guidelines for quantification) và GHG Protocol. Đây chính là cơ sở pháp lý vững chắc nhất để báo cáo của doanh nghiệp được các cơ quan kiểm chứng EU chấp thuận nhanh chóng.
Sẵn sàng cho Thị trường Carbon (Carbon Market): Toàn bộ dữ liệu phát thải của sản phẩm được lưu trữ an toàn, minh bạch trên nền tảng SaaS. Đây không chỉ là bằng chứng tuân thủ chuẩn mực CBAM để thông quan vào EU , mà còn là tài sản số giúp doanh nghiệp sẵn sàng tham gia, trao đổi và mua bán trên thị trường carbon quốc tế trong tương lai.
Kết luận
Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) không còn là câu chuyện của tương lai xa mà đã là thực tế pháp lý bắt buộc kể từ năm 2026. Đối với các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam thuộc nhóm ngành chịu rủi ro cao, việc chuyển đổi tư duy từ kiểm kê tổng lượng phát thải nhà máy sang định lượng chi tiết trên từng đơn vị sản phẩm là bước đi quyết định để giữ vững lợi thế cạnh tranh vào thị trường châu Âu.
Mặc dù việc bóc tách 3 phạm vi phát thải – đặc biệt là "mê cung" truy vết nguyên liệu tiền chất - mang lại áp lực dữ liệu khổng lồ và nguy cơ sai sót cao, nhưng đây cũng chính là cơ hội để các doanh nghiệp tiên phong chuẩn hóa chuỗi cung ứng xanh. Thay vì loay hoay với các phương thức quản lý thủ công, việc chủ động áp dụng các giải pháp công nghệ số như nền tảng VDS CarbonHub (SaaS) sẽ là điểm tựa vững chắc. Không chỉ giúp tối ưu hóa quy trình báo cáo đạt chuẩn ISO 14067 và GHG Protocol để đáp ứng tiêu chuẩn CBAM, giải pháp này còn giúp doanh nghiệp tích lũy tài sản số, sẵn sàng bứt phá và làm chủ cuộc chơi trên thị trường tín chỉ Carbon toàn cầu.
Hành động sớm chính là chìa khóa để biến rào cản xanh thành lợi thế cạnh tranh tuyệt đối trên trường quốc tế.
