CBAM LÀ GÌ VÀ TẠI SAO DOANH NGHIỆP CẦN QUAN TÂM?
CBAM (Carbon Border Adjustment Mechanism) là Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon của EU (Liên minh châu Âu), yêu cầu nhà nhập khẩu khai báo và chi trả chi phí carbon dựa trên lượng phát thải nhúng trong sản phẩm nhập khẩu. Đây là công cụ chính sách nhằm đảm bảo sự công bằng về chi phí carbon giữa hàng hóa sản xuất nội khối EU và hàng hóa nhập khẩu.
Hiểu đơn giản: Nếu sản phẩm của bạn được sản xuất với lượng phát thải cao hơn tiêu chuẩn EU, nhà nhập khẩu sẽ phải trả thêm một khoản phí tương ứng với lượng phát thải dư thừa đó.
Cột mốc 01/01/2026: Từ “Báo cáo” sang “Chi trả”
Kể từ ngày 01/01/2026, CBAM chính thức bước vào giai đoạn vận hành đầy đủ. Đây không còn là giai đoạn chuyển tiếp để “làm quen” nữa. Nhà nhập khẩu châu Âu bắt buộc phải khai báo và mua chứng chỉ carbon dựa trên tổng lượng phát thải nhúng (embedded emissions) có trong hàng hóa. Nếu thiếu dữ liệu phát thải hoặc dữ liệu không được kiểm chứng, doanh nghiệp sẽ đối mặt với nguy cơ hàng hóa bị giữ lại tại cảng, chậm thông quan hoặc thậm chí bị từ chối nhập khẩu.
Dưới đây là một số trường hợp thực tế xảy ra ngay từ đầu năm 2026.
1. Trường hợp thực tế: Hàng hóa bị giữ tại cảng châu Âu do thiếu dữ liệu phát thải
Từ tháng 1/2026, khi CBAM bắt đầu áp dụng chính thức, hải quan EU ghi nhận tình trạng ùn tắc và giữ hàng tại nhiều cảng. Nguyên nhân phổ biến nhất là:
Nhà nhập khẩu châu Âu chưa được EU cấp phép chính thức để khai báo CBAM hợp lệ.
Sử dụng sai mã hàng hóa theo quy định CBAM.
Thiếu dữ liệu về lượng phát thải carbon (lượng khí CO₂ tạo ra trong quá trình sản xuất hàng hóa).
Theo báo cáo từ Yieh Corp Steel News ngày 04/02/2026, rất nhiều lô hàng (đặc biệt là thép, nhôm và kim loại) bị giữ lại tại cảng vì không cung cấp đủ thông tin phát thải. Hàng không được thông quan, dẫn đến chi phí lưu kho tăng cao, chậm trễ giao hàng và mất lòng tin từ đối tác.
Hậu quả:
Nhà nhập khẩu EU chịu trách nhiệm chính và có nguy cơ bị phạt.
Nhà xuất khẩu chịu thiệt hại trực tiếp: chậm trễ giao hàng, mất chi phí lưu kho, container và mất lòng tin từ đối tác. Nhiều nhà mua EU đã chuyển sang chọn nhà cung cấp khác có hệ thống dữ liệu CBAM sẵn sàng để tránh rủi ro tương tự.
Ngành thép, nhôm và kim loại là những lĩnh vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất - đây cũng chính là các mặt hàng xuất khẩu quan trọng của Việt Nam sang EU.
2. Trường hợp điển hình: Chi phí cao và rủi ro mất thị trường
Một ví dụ khác là các nhà xuất khẩu thép lớn từ ngoài châu Âu (như Tata Steel của Ấn Độ) cũng đang gặp nhiều khó khăn khi xuất hàng sang EU.
Lý do chính là:
Lượng phát thải carbon từ nhà máy của họ cao hơn nhiều so với mức trung bình mà EU chấp nhận.
Chi phí để kiểm tra, đo đạc và chứng minh chính xác lượng phát thải carbon rất đắt đỏ (cần thuê đơn vị độc lập xác minh theo đúng quy định EU).
Kết quả thực tế:
Nhiều đối tác nhập khẩu ở châu Âu đã chọn không nhập hàng từ những nhà máy này nữa. Lý do là:
Nếu dùng dữ liệu phát thải thực tế (cao) → họ phải mua nhiều chứng chỉ carbon hơn → tổng chi phí nhập khẩu tăng mạnh.
Nếu không có dữ liệu rõ ràng → họ buộc phải dùng “mức mặc định” do EU quy định (thường cao hơn) → chi phí còn cao hơn nữa và vẫn có nguy cơ bị phạt nếu khai sai.
Vì vậy, họ chuyển sang tìm nhà cung cấp khác có lượng phát thải thấp hơn hoặc đã chuẩn bị đầy đủ dữ liệu minh bạch. Doanh nghiệp xuất khẩu không cải thiện được dữ liệu và giảm phát thải dần bị loại khỏi thị trường EU, dù không bị phạt trực tiếp.
3. Bài học cho doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam
Với vị thế là một trong những nhà xuất khẩu thép, nhôm và hàng hóa carbon-intensive sang EU, doanh nghiệp Việt Nam cần:
Xây dựng ngay hệ thống kiểm kê phát thải theo tiêu chuẩn EU.
Chuẩn bị báo cáo CBAM có thể xác minh độc lập
Hỗ trợ bù trừ tín chỉ carbon tại Việt Nam để giảm chi phí cho đối tác EU (vì giá tín chỉ Việt Nam thường thấp hơn thị trường châu Âu).
Doanh nghiệp nào chuẩn bị sớm sẽ chuyển rủi ro CBAM thành lợi thế cạnh tranh xanh, giữ chân và thậm chí mở rộng thị phần tại EU.
Tại VDS Chúng tôi hỗ trợ doanh nghiệp với gói dịch vụ CBAM toàn diện:
Kiểm kê và tính toán lượng phát thải carbon theo đúng quy định EU.
Lập báo cáo CBAM rõ ràng, chuẩn bị sẵn cho kiểm tra.
Hỗ trợ bù trừ tín chỉ carbon tại Việt Nam
Tư vấn cách chuẩn bị hồ sơ để đàm phán và duy trì hợp đồng với khách hàng EU.
Kết luận
Các trường hợp hàng hóa bị giữ tại cảng EU ngay từ đầu năm 2026 là lời cảnh báo rõ ràng: thiếu dữ liệu CBAM không còn là chuyện tương lai. Đây đã trở thành rào cản thương mại thực tế. Doanh nghiệp Việt Nam cần hành động ngay hôm nay để tránh mất cơ hội xuất khẩu sang thị trường quan trọng này.
