Kiểm Kê Khí Nhà Kính Có Bắt Buộc Không? 6 Hiểu Lầm Doanh Nghiệp Cần Biết

Kiểm kê khí nhà kính đã là nghĩa vụ pháp lý được xác lập từ năm 2022 không phải "chủ trương sắp tới". Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp vẫn chần chừ vì những hiểu lầm về bản chất, phạm vi và cách thức thực hiện. Bài viết này phân tích 6 hiểu lầm phổ biến nhất, đối chiếu với hệ thống pháp luật hiện hành bao gồm Nghị định 119/2025/NĐ-CP và Quyết định 13/2024/QĐ-TTg để giúp doanh nghiệp ra quyết định dựa trên thực tế, không phải cảm tính.

1. Khung Pháp Lý Hiện Hành: Điều Doanh Nghiệp Cần Nắm Trước Tiên

Trước khi đi vào từng hiểu lầm, cần điểm lại hệ thống văn bản pháp luật hiện hành vì nhiều hiểu lầm xuất phát từ việc theo dõi văn bản cũ, không cập nhật sửa đổi mới.

Lưu ý quan trọng: Quyết định 01/2022/QĐ-TTg đã bị thay thế bởi Quyết định 13/2024/QĐ-TTg. Nếu doanh nghiệp đang tham chiếu danh mục cơ sở phải kiểm kê từ văn bản cũ, cần cập nhật ngay danh mục mới bổ sung đáng kể số lượng cơ sở thuộc diện bắt buộc.

Các mốc thời gian quan trọng doanh nghiệp cần nhớ:

• 31/3 hằng năm: Hạn nộp báo cáo kiểm kê KNK theo Nghị định 06/2022 (được sửa đổi bởi Nghị định 119/2025)

• 2025–2027: Giai đoạn thí điểm thị trường carbon nội địa theo lộ trình Chính phủ

• 2029: Dự kiến vận hành chính thức thị trường carbon cơ sở phải kiểm kê sẽ tham gia mua bán hạn ngạch

• 01/01/2026: CBAM (EU) bước vào giai đoạn phát sinh nghĩa vụ tài chính ảnh hưởng trực tiếp đến doanh nghiệp xuất khẩu sang EU

>>> Xem thêm  LỘ TRÌNH KIỂM KÊ KHÍ NHÀ KÍNH DÀNH CHO DOANH NGHIỆP

2. Hiểu Lầm 1: Kiểm Kê Khí Nhà Kính Vẫn Là Yêu Cầu Thử Nghiệm, Chưa Cần Làm Ngay

Hiểu lầm phổ biến: "Quy định còn mới, cơ quan chức năng chưa kiểm tra gắt, chờ thêm vài năm rồi tính."

Thực tế pháp lý:

Kiểm kê khí nhà kính được quy định trực tiếp tại Luật Bảo vệ môi trường số 72/2020/QH14, có hiệu lực từ ngày 01/01/2022 tức đã có giá trị pháp lý hơn 3 năm. Đây không phải nghị quyết định hướng hay chủ trương thí điểm, mà là luật chính thức với một chương riêng về biến đổi khí hậu và giảm phát thải.

Nghị định 06/2022/NĐ-CP và Quyết định 13/2024/QĐ-TTg (đang hiệu lực) xác định cụ thể 2.166 cơ sở thuộc diện bắt buộc kiểm kê giai đoạn 2024–2026. Đây không phải danh mục "dự kiến" đây là danh mục chính thức đang có hiệu lực.

Nghị định 119/2025/NĐ-CP (hiệu lực từ 01/08/2025) tiếp tục siết chặt yêu cầu về chu kỳ báo cáo và thẩm định độc lập cho thấy xu hướng tăng cường kiểm soát, không phải nới lỏng.

Rủi ro của việc chờ đợi: Doanh nghiệp không có dữ liệu kiểm kê đầy đủ trước mốc thị trường carbon 2029 sẽ ở thế bị động hoàn toàn không có baseline để tính toán hạn ngạch, không có lịch sử dữ liệu để đàm phán, và phải chấp nhận mức phân bổ hạn ngạch do cơ quan quản lý áp đặt.

3. Hiểu Lầm 2: Nên Chờ Đến Khi Có Đầy Đủ Hướng Dẫn Chi Tiết

Hiểu lầm phổ biến: "Hướng dẫn kỹ thuật chưa đầy đủ, chờ thông tư hướng dẫn xong rồi mới làm."

Thực tế:

Đây là khó khăn có thật và đã được các cơ quan quản lý ghi nhận đặc biệt về hệ số phát thải theo từng ngành và phương pháp tính toán đặc thù. Tuy nhiên, cách tiếp cận "chờ hướng dẫn đầy đủ rồi mới bắt đầu" dẫn đến một hệ quả thực tế: khi hướng dẫn đến, doanh nghiệp không có dữ liệu lịch sử để làm.

Kiểm kê khí nhà kính không bắt đầu bằng công thức tính toán mà bắt đầu bằng hệ thống thu thập dữ liệu. Các nội dung có thể triển khai ngay, không cần chờ hướng dẫn chi tiết:

• Rà soát và lập danh mục toàn bộ nguồn phát thải trong cơ sở

• Xây dựng quy trình theo dõi mức tiêu thụ nhiên liệu, điện năng theo tháng

• Chuẩn hóa dữ liệu sản xuất: sản lượng, công suất, nguyên liệu đầu vào

• Thiết lập hệ thống lưu trữ dữ liệu nhất quán giữa các kỳ

Những nội dung này là điều kiện cần để có thể áp dụng bất kỳ phương pháp tính toán nào khi hướng dẫn được ban hành. Doanh nghiệp bắt đầu sớm sẽ có dữ liệu 2–3 năm sẵn sàng khi yêu cầu bắt buộc được thực thi đầy đủ.

4. Hiểu Lầm 3: Kiểm Kê Chỉ Là Báo Cáo Hành Chính, Làm Cho Xong

Hiểu lầm phổ biến: "Thuê tư vấn làm báo cáo, nộp đúng hạn 31/3, xong việc."

Thực tế:

Kiểm kê khí nhà kính tiếp cận theo hướng "đối phó" tạo ra một hệ quả kỹ thuật cụ thể: báo cáo không phản ánh thực trạng phát thải, và dữ liệu không sử dụng được cho mục đích khác.

Kiểm kê đúng bản chất là công cụ xác định quy mô và cơ cấu phát thải trả lời câu hỏi: phát thải đang đến từ đâu, công đoạn nào, với tỷ trọng bao nhiêu? Không có câu trả lời đó, các giải pháp giảm phát thải sẽ không có cơ sở để ưu tiên và đánh giá hiệu quả.

Trong bối cảnh thị trường carbon 2029, dữ liệu kiểm kê còn là cơ sở để:

• Đánh giá mức hạn ngạch phân bổ có phù hợp với thực tế hoạt động không

• Xác định kịch bản chi phí tuân thủ trước khi thị trường vận hành

• Lập kế hoạch đầu tư giảm phát thải theo thứ tự ưu tiên hiệu quả

Doanh nghiệp làm kiểm kê đúng nghĩa sẽ có được thông tin quản trị quan trọng không chỉ một tờ báo cáo nộp cho cơ quan nhà nước.

>>> Xem thêm SAI LẦM THƯỜNG GẶP KHI DOANH NGHIỆP BẮT ĐẦU KIỂM KÊ KHÍ NHÀ KÍNH

5. Hiểu Lầm 4: Có Thể Tự Thực Hiện Kiểm Kê Mà Không Cần Hệ Thống Dữ Liệu

Hiểu lầm phổ biến: "Tự làm để tiết kiệm chi phí, dùng Excel cũng được."

Thực tế:

Tự thực hiện kiểm kê không phải là vấn đề vấn đề là tự thực hiện mà không có hệ thống dữ liệu đủ chuẩn. Các sai sót phổ biến nhất trong kiểm kê tự thực hiện:

• Phân loại nguồn phát thải không đầy đủ: Bỏ sót các nguồn phát thải không trực tiếp liên quan đến sản xuất (điều hòa, phương tiện vận chuyển nội bộ, hóa chất làm lạnh...)

• Chọn hệ số phát thải không phù hợp: Dùng hệ số quốc tế thay vì hệ số Việt Nam được ban hành chính thức, hoặc dùng hệ số cũ đã được cập nhật

• Thiếu nhất quán giữa các kỳ: Thay đổi phương pháp hoặc ranh giới hệ thống giữa các năm mà không ghi chép lý do, khiến dữ liệu lịch sử không thể so sánh được

Theo Nghị định 119/2025/NĐ-CP, yêu cầu về thẩm định độc lập đối với báo cáo kiểm kê được tăng cường. Báo cáo có sai sót hệ thống sẽ không vượt qua được thẩm định và chi phí hiệu chỉnh thường cao hơn chi phí làm đúng ngay từ đầu.

6. Hiểu Lầm 5: Kiểm Kê Chỉ Phục Vụ Yêu Cầu Trong Nước

Hiểu lầm phổ biến: "Chỉ cần nộp báo cáo cho Bộ TN&MT, không liên quan đến khách hàng quốc tế."

Thực tế:

Dữ liệu kiểm kê khí nhà kính đang được sử dụng trong ít nhất ba ngữ cảnh thương mại quốc tế quan trọng:

CBAM (EU) phát sinh nghĩa vụ tài chính từ 01/01/2026: Doanh nghiệp xuất khẩu thép, nhôm, xi măng, phân bón hoặc hydrogen sang EU cần cung cấp dữ liệu phát thải nhúng (Embedded Emissions) theo chuẩn EU. Không có dữ liệu kiểm kê → nhà nhập khẩu EU phải dùng default values cao hơn thực tế → chi phí CBAM tăng → áp lực giảm giá hoặc mất đơn hàng.

EcoVadis yêu cầu từ chuỗi cung ứng: Hơn 1.000 tập đoàn đa quốc gia đang dùng EcoVadis để đánh giá nhà cung cấp. Điểm môi trường trong đó dữ liệu phát thải là yếu tố cốt lõi ảnh hưởng trực tiếp đến điều kiện tham gia đấu thầu và duy trì hợp đồng.

SBTi & Net Zero Supply Chain: Các tập đoàn cam kết Science Based Targets đang yêu cầu nhà cung cấp cấp 1 và cấp 2 cung cấp dữ liệu phát thải Scope 3. Doanh nghiệp không có dữ liệu sẽ bị loại khỏi danh sách nhà cung cấp ưu tiên trong các chuỗi cung ứng này.

Nghĩa vụ nộp phí hay khai báo thuộc về nhà nhập khẩu hoặc đối tác quốc tế nhưng dữ liệu đầu vào phụ thuộc hoàn toàn vào doanh nghiệp sản xuất trong nước.

7. Hiểu Lầm 6: Phạm Vi III (Scope 3) Quá Phức Tạp, Có Thể Bỏ Qua

Hiểu lầm phổ biến: "Scope 3 không bắt buộc, để sau tính."

Làm rõ khái niệm trước:

Trong hệ thống pháp luật Việt Nam (Nghị định 06/2022/NĐ-CP), khái niệm tương đương với Scope 3 theo GHG Protocol được gọi là "phát thải khí nhà kính gián tiếp khác". Trong thực tiễn quốc tế, "Scope 3" và "Phạm vi III" được dùng tương đương bài viết sử dụng song song hai cách gọi để đảm bảo rõ ràng.

Thực tế về mức độ bắt buộc:

Đây không phải câu trả lời đơn giản có/không. Cần phân biệt hai nhóm:

Nhóm 1 Cơ sở chưa tham gia thị trường carbon: Scope 3 hiện chưa bắt buộc theo pháp luật Việt Nam. Tuy nhiên, bỏ qua Scope 3 đồng nghĩa với bỏ qua phần lớn phát thải thực tế trong nhiều ngành đặc biệt ngành chế biến thực phẩm, dệt may, logistics nơi phát thải từ nguyên liệu đầu vào và vận chuyển chiếm tỷ trọng lớn hơn nhiều so với Scope 1+2.

Nhóm 2 Cơ sở được phân bổ hạn ngạch tham gia thị trường carbon: Khi thị trường carbon vận hành chính thức (dự kiến 2029), một số danh mục phát thải gián tiếp có thể trở thành bắt buộc trong quá trình thẩm định độc lập theo Nghị định 119/2025/NĐ-CP. Cụ thể, ranh giới giữa phát thải trực tiếp và gián tiếp trong các cơ sở có quy trình sản xuất phức tạp sẽ được xem xét kỹ trong thẩm định doanh nghiệp không có dữ liệu Scope 3 sẽ gặp khó trong quá trình này.

Cách tiếp cận được khuyến nghị:

Không cần tính toán đầy đủ Scope 3 ngay, nhưng cần:

• Xác định các danh mục Scope 3 trọng yếu nhất theo ngành (thường là nguyên liệu mua vào, vận chuyển, và xử lý chất thải)

• Thiết lập cơ chế trao đổi dữ liệu phát thải cơ bản với nhà cung cấp chính

• Xây dựng ước tính ban đầu để đánh giá tỷ trọng từ đó quyết định có nên đầu tư vào đo lường chính xác hơn không

8. Từ Hiểu Lầm Đến Hành Động: Doanh Nghiệp Nên Bắt Đầu Từ Đâu?

Phần lớn sự chần chừ xuất phát từ việc coi kiểm kê là một nhiệm vụ phát sinh, thay vì một hệ thống dữ liệu cần xây dựng theo lộ trình.

Lộ trình khởi động thực tế

Bước 1 Xác định nghĩa vụ pháp lý (1–2 tuần): Kiểm tra danh mục Quyết định 13/2024/QĐ-TTg để xác nhận cơ sở có thuộc diện bắt buộc không. Nếu thuộc diện, xác định hạn nộp báo cáo tiếp theo (31/3 hằng năm) và khoảng cách thời gian hiện tại.

Bước 2 Rà soát nguồn phát thải (2–4 tuần): Lập danh sách toàn bộ hoạt động có phát sinh phát thải trong cơ sở. Phân loại theo Scope 1 (đốt cháy trực tiếp), Scope 2 (điện năng), và Scope 3 trọng yếu. Không cần tính toán ở bước này chỉ cần lập bản đồ nguồn phát thải.

Bước 3 Chuẩn hóa dữ liệu hoạt động (1–2 tháng): Xây dựng quy trình thu thập dữ liệu nhiên liệu, điện, sản lượng theo tháng. Đây là bước tốn thời gian nhất nhưng là nền tảng của toàn bộ hệ thống.

Bước 4 Tính toán và lập báo cáo (1–2 tháng): Áp dụng hệ số phát thải chính thức Việt Nam. Lập báo cáo theo chuẩn Nghị định 06/2022 (đã được sửa đổi bởi Nghị định 119/2025). Chuẩn bị hồ sơ cho thẩm định độc lập nếu thuộc diện yêu cầu.

9. Câu Hỏi Thường Gặp

Doanh nghiệp tôi có thuộc diện bắt buộc kiểm kê không? Căn cứ vào Quyết định 13/2024/QĐ-TTg (đang hiệu lực), danh mục gồm 2.166 cơ sở thuộc các ngành: công nghiệp năng lượng, sản xuất vật liệu xây dựng, luyện kim, hóa chất, và một số ngành khác. Cách nhanh nhất là kiểm tra tên cơ sở trực tiếp trong danh mục kèm theo Quyết định, hoặc liên hệ Sở TN&MT địa phương để xác nhận.

Hạn nộp báo cáo kiểm kê là khi nào? Theo Nghị định 06/2022 (được sửa đổi bởi Nghị định 119/2025/NĐ-CP), hạn nộp báo cáo kiểm kê khí nhà kính là 31/3 hằng năm cho kỳ dữ liệu của năm trước. Chu kỳ báo cáo và yêu cầu thẩm định cụ thể có thể thay đổi theo từng ngành cần đối chiếu với văn bản hướng dẫn của Bộ chủ quản.

Nghị định 119/2025/NĐ-CP thay đổi gì so với Nghị định 06/2022? Nghị định 119/2025/NĐ-CP (hiệu lực từ 01/08/2025) sửa đổi một số nội dung quan trọng của Nghị định 06/2022, bao gồm yêu cầu về thẩm định độc lập báo cáo kiểm kê và điều chỉnh chu kỳ báo cáo. Doanh nghiệp đã có hệ thống báo cáo theo Nghị định 06 cần rà soát lại để đảm bảo tuân thủ quy định mới từ 01/08/2025.

Quyết định 01/2022/QĐ-TTg còn hiệu lực không? Không. Quyết định 01/2022/QĐ-TTg đã hết hiệu lực và được thay thế bởi Quyết định 13/2024/QĐ-TTg văn bản xác định danh mục cơ sở phải kiểm kê cho giai đoạn 2024–2026. Nếu doanh nghiệp đang tham chiếu Quyết định 01/2022, cần cập nhật ngay sang Quyết định 13/2024.

"Phạm vi III" trong bài viết có phải là Scope 3 theo GHG Protocol không? Có. "Phạm vi III" trong bài viết này tương đương với Scope 3 theo GHG Protocol tức phát thải từ chuỗi giá trị (upstream và downstream). Trong hệ thống pháp luật Việt Nam, khái niệm tương đương được gọi là "phát thải khí nhà kính gián tiếp khác" theo Nghị định 06/2022. Hai cách gọi mô tả cùng một phạm vi phát thải.

Doanh nghiệp không thuộc diện bắt buộc có nên kiểm kê không? Có, nếu doanh nghiệp xuất khẩu sang EU (CBAM), cung cấp cho tập đoàn yêu cầu EcoVadis hoặc dữ liệu phát thải Scope 3, hoặc đang chuẩn bị cho các yêu cầu phát sinh trong tương lai. Kiểm kê tự nguyện không có rủi ro pháp lý và tạo ra lợi thế thương mại rõ ràng trong các chuỗi cung ứng quốc tế.

Nguồn Tham Khảo

• Luật Bảo vệ môi trường số 72/2020/QH14

• Nghị định 06/2022/NĐ-CP về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ô-dôn

• Nghị định 119/2025/NĐ-CP sửa đổi Nghị định 06/2022 (hiệu lực 01/08/2025)

• Quyết định 13/2024/QĐ-TTg về danh mục cơ sở phải kiểm kê KNK giai đoạn 2024–2026

• GHG Protocol Corporate Accounting and Reporting Standard: https://ghgprotocol.org/corporate-standard

• ISO 14064-1:2018 Greenhouse gases: Specification with guidance at the organization level

• EU Regulation 2023/956 Carbon Border Adjustment Mechanism: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32023R0956

Bài viết được biên soạn bởi đội ngũ chuyên gia VDS dựa trên hệ thống văn bản pháp luật hiện hành tính đến tháng 6/2025. Thông tin pháp lý có thể thay đổi vui lòng liên hệ VDS để được tư vấn áp dụng cụ thể cho cơ sở của bạn.