Trong bối cảnh Liên minh châu Âu (EU) đang từng bước triển khai Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), các yêu cầu liên quan đến phát thải khí nhà kính đối với hàng hóa nhập khẩu vào EU đang ngày càng trở nên rõ ràng và mang tính bắt buộc. Tuy nhiên, trên thực tế, không ít doanh nghiệp vẫn đang xem CBAM như một vấn đề mang tính chính sách dài hạn, có thể trì hoãn việc chuẩn bị cho đến khi nghĩa vụ tài chính chính thức được áp dụng.
Cách tiếp cận này tiềm ẩn nhiều rủi ro. CBAM không chỉ là một công cụ khí hậu của EU, mà còn đang dần trở thành một yêu cầu dữ liệu trong quan hệ thương mại, tác động trực tiếp đến việc duy trì đơn hàng và vị thế của doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng xuất khẩu sang EU.
1. CBAM đang trở thành yêu cầu bắt buộc trong chuỗi cung ứng
Trong giai đoạn đầu, CBAM thường được nhìn nhận như một cơ chế thử nghiệm, áp dụng cho một số nhóm hàng hóa có cường độ phát thải cao. Tuy nhiên, cùng với việc hoàn thiện khung pháp lý, CBAM đang dần được tích hợp vào các yêu cầu tuân thủ của nhà nhập khẩu EU.
Theo Quy định CBAM, nghĩa vụ báo cáo thuộc về nhà nhập khẩu, nhưng dữ liệu phát thải bắt buộc phải đến từ doanh nghiệp sản xuất. Trong trường hợp không có dữ liệu hoặc dữ liệu không đáp ứng yêu cầu, nhà nhập khẩu sẽ phải sử dụng giá trị mặc định với mức phát thải cao hơn thực tế, làm gia tăng chi phí CBAM phải nộp.
Trên thực tế, để tránh rủi ro này, nhiều đối tác EU đã và đang:
Yêu cầu báo cáo CBAM như một điều kiện trong hợp đồng
Ưu tiên nhà cung cấp có khả năng cung cấp dữ liệu phát thải rõ ràng
Giảm hoặc từ chối đơn hàng đối với doanh nghiệp chưa sẵn sàng về CBAM
CBAM vì vậy không còn là vấn đề lựa chọn, mà đang trở thành một tiêu chí đánh giá nhà cung cấp.
2. CBAM đo phát thải của hàng hóa, không phải của doanh nghiệp
Hình. Kiểm kê khí nhà kính đo lường phạm vi tổ chức, còn CBAM đo lường phát thải trên từng đơn vị sản phẩm.
Một trong những nhầm lẫn phổ biến là đồng nhất CBAM với kiểm kê khí nhà kính doanh nghiệp. Trên thực tế, hai hoạt động này phục vụ cho các mục tiêu khác nhau.
CBAM tập trung trả lời cho câu hỏi:
Để sản xuất ra một đơn vị hàng hóa xuất khẩu vào EU, lượng khí nhà kính phát thải là bao nhiêu?
Phát thải được tính trong phạm vi quá trình sản xuất tại cơ sở sản xuất, trước khi hàng hóa rời khỏi nhà máy. Các hoạt động như vận chuyển, logistics hoặc phân phối bên ngoài nhà máy không thuộc phạm vi tính toán của CBAM.
Do đó, CBAM không đo tổng phát thải hàng năm của doanh nghiệp, mà đo phát thải ẩn trong hàng hóa, được tính trên đơn vị sản phẩm. Đây cũng chính là cơ sở để xác định chi phí CBAM trong giai đoạn áp dụng nghĩa vụ tài chính.
3. Dữ liệu phát thải là yếu tố then chốt của CBAM
CBAM không đặt trọng tâm vào công thức tính toán phức tạp, mà đặt trọng tâm vào tính đầy đủ, nhất quán và khả năng giải trình của dữ liệu. Doanh nghiệp cần thu thập và chuẩn hóa các dữ liệu liên quan đến:
Nhiên liệu sử dụng trong các công đoạn sản xuất
Điện năng tiêu thụ của thiết bị và dây chuyền
Sản lượng thực tế của hàng hóa xuất khẩu
Hình. Quy trình thu thập và phân bổ dữ liệu năng lượng để tính toán suất phát thải cho hàng hóa theo yêu cầu CBAM.
Trong nhiều trường hợp, điện năng và nhiên liệu được sử dụng chung cho toàn bộ nhà máy, trong khi sản xuất diễn ra trên nhiều dây chuyền và nhiều sản phẩm khác nhau. Nếu không có phương pháp phân bổ hợp lý và nhất quán, doanh nghiệp sẽ gặp khó khăn trong việc chứng minh độ tin cậy của dữ liệu khi đối tác EU yêu cầu làm rõ.
4. Rủi ro khi chậm chuẩn bị cho CBAM
Việc tiếp tục “đứng ngoài” CBAM có thể dẫn đến nhiều hệ quả trong hoạt động xuất khẩu, bao gồm:
Không kịp cung cấp dữ liệu phát thải khi đối tác EU yêu cầu
Đối tác buộc phải sử dụng giá trị mặc định, làm tăng chi phí CBAM
Gia tăng nguy cơ bị ép giá hoặc giảm đơn hàng
Khó duy trì vị thế trong chuỗi cung ứng xuất khẩu sang EU
Gia tăng rủi ro chi phí khi nghĩa vụ tài chính CBAM chính thức được áp dụng
Ngược lại, doanh nghiệp chuẩn bị sớm có điều kiện xây dựng hệ thống dữ liệu bài bản, chủ động làm việc với đối tác và từng bước kiểm soát chi phí phát thải gắn với sản phẩm.
Kết luận
CBAM không chỉ là một nghĩa vụ tuân thủ mới, mà còn phản ánh sự thay đổi trong cách EU đánh giá hàng hóa nhập khẩu dưới góc độ phát thải khí nhà kính. Việc hiểu đúng và tiếp cận CBAM từ sớm sẽ giúp doanh nghiệp giảm rủi ro thương mại, nâng cao năng lực quản lý dữ liệu và duy trì tính cạnh tranh trong xuất khẩu sang EU.
Giải pháp từ Công ty Cổ phần Giải pháp Nền tảng số Việt Nam (VDS)
VDS đồng hành cùng doanh nghiệp trong quá trình tiếp cận CBAM thông qua:
Đánh giá mức độ sẵn sàng CBAM
Xác định phạm vi và ranh giới tính toán phát thải theo CBAM
Thu thập, chuẩn hóa và phân bổ dữ liệu phát thải cho hàng hóa
Hỗ trợ lập báo cáo CBAM theo quy định của EU
Xây dựng nền tảng dữ liệu phục vụ quản trị phát thải dài hạn
Chúng tôi tập trung vào việc giúp doanh nghiệp hiểu đúng, làm đúng và chủ động trước các yêu cầu CBAM, thay vì xử lý bị động khi rủi ro đã phát sinh.
