Giữa tâm bão tái cấu trúc kinh tế xanh toàn cầu, ESG đã dịch chuyển từ vị thế của một “lựa chọn ưu tiên” trở thành bộ tiêu chuẩn sinh tồn bắt buộc cho mọi doanh nghiệp muốn vươn tầm quốc tế, đặc biệt là khi các cơ chế như CBAM (Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon) và EUDR (Quy định Chống phá rừng của Liên minh Châu Âu) ngày càng siết chặt. Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp Việt Nam đang phải đối mặt với thực tế phũ phàng: đầu tư hàng tỷ đồng vào lập báo cáo ESG nhưng vẫn bị đối tác quốc tế từ chối thẳng thừng. Vậy đâu là nguyên nhân?

Bài viết này sẽ chỉ ra 12 sai lầm phổ biến nhất mà các doanh nghiệp Việt Nam thường mắc phải khi lập báo cáo ESG, từ đó giúp bạn hiểu rõ hơn về những rủi ro tiềm ẩn và cách để khắc phục. Đồng thời, chúng tôi cũng giới thiệu về VDS - một đơn vị tư vấn hàng đầu có thể giúp doanh nghiệp biến ESG từ gánh nặng chi phí thành lợi thế cạnh tranh bền vững.

Nhóm 1: Sai lầm về tư duy và chiến lược

Nhiều doanh nghiệp tiếp cận ESG một cách hời hợt, coi đó là một nghĩa vụ phải thực hiện hơn là một cơ hội để cải thiện hoạt động kinh doanh và tạo ra giá trị bền vững. Tư duy sai lầm này dẫn đến những quyết định sai lầm trong chiến lược và thực thi ESG.

1. Đánh đồng ESG với từ thiện (CSR)

Đây là một trong những sai lầm phổ biến nhất. Nhiều doanh nghiệp cho rằng ESG chỉ đơn giản là làm từ thiện, tài trợ cho các hoạt động xã hội hoặc trồng cây xanh. Tuy nhiên, ESG không chỉ dừng lại ở đó. Trụ cột này bao gồm cả việc quản trị rủi ro, cải thiện hiệu quả hoạt động và tạo ra giá trị lâu dài cho tất cả các bên liên quan.

Việc quá tập trung vào các hoạt động từ thiện (CSR) mà bỏ qua việc quản trị các rủi ro cốt lõi về môi trường, xã hội và quản trị có thể khiến doanh nghiệp phải đối mặt với những hậu quả nghiêm trọng chẳng hạn như: bị phạt vi phạm các quy định về môi trường, bị tẩy chay vì sử dụng lao động trẻ em hoặc mất uy tín vì tham nhũng.

2. Hội chứng "Trang sức Marketing" và Bẫy Tẩy xanh (Greenwashing)

Một số doanh nghiệp coi báo cáo ESG như một công cụ PR để “làm đẹp” hình ảnh và thu hút nhà đầu tư. Họ đưa ra những lời hứa hẹn sáo rỗng nhưng thiếu cam kết cải thiện hiệu suất dựa trên dữ liệu khoa học và các mục tiêu có thể đo lường được (ví dụ: chuẩn SBTi, ISO 14064). Trong giới tài chính, hành vi này được gọi là Greenwashing (Tẩy xanh). Hậu quả của hội chứng này cực kỳ tàn khốc:

- Báo cáo thiếu tính xác thực (theo chuẩn GRI, ISSB) sẽ lập tức bị các quỹ đầu tư đánh rớt.

- Doanh nghiệp đối mặt với khủng hoảng truyền thông, mất uy tín trầm trọng và bị loại khỏi danh mục cấp tín dụng xanh

3. Thiếu sự tham gia của Ban lãnh đạo (G - Governance)

Một sai lầm chí mạng là coi ESG là công việc "viết lách" của phòng Marketing hoặc Quan hệ công chúng. Thực tế đáng báo động là: Chỉ có 29% doanh nghiệp tại Việt Nam tự tin vào mức độ hiểu biết ESG của Hội đồng Quản trị (HĐQT), và 43% chưa từng có chương trình đào tạo ESG cho cấp lãnh đạo. Khi HĐQT không tham gia định hướng chiến lược, phân bổ nguồn lực và giám sát KPI, ESG sẽ chết yểu. Hơn nữa, theo Thông tư 96/2020/TT-BTC và quy chuẩn quản trị, báo cáo phát triển bền vững là trách nhiệm giải trình trực tiếp của Ban điều hành trước cổ đông

Nhóm 2: Sai lầm về dữ liệu và kỹ thuật

Dữ liệu là nền tảng của mọi báo cáo ESG. Nếu dữ liệu không chính xác, không đầy đủ hoặc không được thu thập và xử lý đúng cách, báo cáo ESG sẽ trở nên vô nghĩa, thậm chí gây hiểu lầm cho các bên liên quan.

4. Dữ liệu "cảm tính", thiếu thực chứng

Nhiều doanh nghiệp sử dụng dữ liệu định tính, dựa trên cảm nhận hoặc ước tính chủ quan, khác với dữ liệu định lượng, được thu thập và kiểm chứng một cách khoa học. Điều này đặc biệt phổ biến trong việc đánh giá tác động môi trường, chẳng hạn như lượng khí thải nhà kính.

Để đảm bảo tính chính xác và tin cậy của dữ liệu ESG, doanh nghiệp cần thực hiện kiểm kê khí nhà kính (GHG Inventory) theo các tiêu chuẩn quốc tế như ISO 14064, sử dụng các phương pháp đo lường và tính toán được công nhận và có sự kiểm chứng độc lập từ bên thứ ba.

5. Bỏ qua Phạm vi 3 (Scope 3)

Phạm vi 3 bao gồm tất cả các phát thải gián tiếp trong chuỗi giá trị của doanh nghiệp, từ quá trình sản xuất nguyên vật liệu, vận chuyển, sử dụng sản phẩm, đến xử lý chất thải. Phạm vi 3 thường chiếm phần lớn lượng khí thải của doanh nghiệp, đặc biệt là đối với các ngành công nghiệp có chuỗi cung ứng phức tạp.

Nhiều doanh nghiệp chỉ tập trung vào việc báo cáo phát thải trực tiếp tại nhà máy (Phạm vi 1 và 2) mà bỏ qua Phạm vi 3. Điều này khiến báo cáo ESG trở nên thiếu sót và không phản ánh đầy đủ tác động môi trường của doanh nghiệp. Theo tiêu chuẩn GHG Protocol, việc báo cáo Scope 3 là điều kiện tiên quyết nếu bạn muốn đưa hàng hóa vào chuỗi cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia (Mỹ, EU). Bỏ qua Scope 3 đồng nghĩa với việc báo cáo ESG của bạn chưa hoàn thiện.

6. Lỗi truy xuất nguồn gốc địa lý

Đây là một vấn đề đặc biệt quan trọng đối với các doanh nghiệp trong ngành nông sản và gỗ, đặc biệt là khi EUDR có hiệu lực. EUDR yêu cầu các doanh nghiệp phải chứng minh rằng sản phẩm của họ không gây ra phá rừng và tuân thủ các quy định về Dữ liệu tọa độ địa lý (Geolocation Data). 

Đối với ngành nông sản, lâm nghiệp, EUDR yêu cầu khắt khe về việc cung cấp tọa độ GPS (hoặc Polygon cho diện tích >4ha) của từng lô đất canh tác để chứng minh không gây mất rừng. Sự đứt gãy trong việc thu thập dữ liệu tọa độ này sẽ khiến hàng hóa bị cấm cửa tại châu Âu.

Theo báo cáo của Hiệp hội Cao su Việt Nam, đến đầu năm 2025 chỉ có 4 doanh nghiệp tư nhân xây dựng thành công chuỗi cung ứng cao su nhỏ lẻ tuân thủ EUDR, bao phủ khoảng 17.500 ha và 6.000 hộ nông dân. Những doanh nghiệp này đạt giá bán cao hơn 150-300 USD/tấn so với sản phẩm thông thường nhờ tính minh bạch và truy xuất nguồn gốc. Hầu hết các doanh nghiệp còn lại vẫn gặp khó khăn lớn do chuỗi cung ứng còn phân mảnh.

7. Không có kiểm chứng từ bên thứ ba

Báo cáo ESG do doanh nghiệp tự viết thường thiếu khách quan và dễ bị nghi ngờ là “tẩy xanh” (greenwashing). Thực tế tại Việt Nam: hiện chỉ có khoảng 36% doanh nghiệp có báo cáo ESG được kiểm toán/đảm bảo bởi bên thứ ba độc lập, thấp hơn rất nhiều so với mức trung bình toàn cầu. Để tăng cường tính minh bạch và độ tin cậy của báo cáo ESG, doanh nghiệp nên có sự kiểm chứng độc lập từ bên thứ ba như các tổ chức kiểm toán, các công ty tư vấn ESG hoặc các tổ chức phi chính phủ.

Sự kiểm chứng từ bên thứ ba sẽ giúp đảm bảo rằng dữ liệu ESG là chính xác, đầy đủ và được thu thập và xử lý theo các tiêu chuẩn quốc tế. Ngoài ra, sự kiểm chứng từ bên thứ ba cũng có thể giúp doanh nghiệp xác định các điểm yếu trong hoạt động ESG và đưa ra các giải pháp cải thiện.

Nhóm 3: Rủi ro Greenwashing và Pháp lý

Greenwashing là hành vi cung cấp thông tin sai lệch hoặc gây hiểu lầm về tác động môi trường của sản phẩm hoặc dịch vụ. Greenwashing không chỉ làm tổn hại đến uy tín của doanh nghiệp mà còn có thể dẫn đến các rủi ro pháp lý dễ bị kiện vì quảng cáo sai sự thật. Đặc biệt, với sự ra đời của Chỉ thị Cáo buộc Xanh (Green Claims Directive) từ EU, mọi tuyên bố về phát triển bền vững không có dữ liệu thực chứng đều bị coi là hành vi gian lận thương mại

8. Sự đánh đổi ngầm (Hidden Trade-off)

Đây là trường hợp doanh nghiệp quảng bá một khía cạnh “xanh” của sản phẩm hoặc dịch vụ nhưng lại che giấu những tác động tiêu cực khác. Ví dụ, một công ty có thể quảng bá bao bì sản phẩm được làm từ vật liệu tái chế nhưng lại không đề cập đến việc quy trình sản xuất bao bì đó lại xả thải hóa chất độc hại ra môi trường.

Để tránh sự đánh đổi ngầm, doanh nghiệp cần đánh giá toàn diện tác động môi trường của sản phẩm hoặc dịch vụ trong suốt vòng đời của nó, từ khâu sản xuất đến khâu tiêu dùng và xử lý chất thải. Doanh nghiệp cũng cần minh bạch về những hạn chế và thách thức trong việc giảm thiểu tác động môi trường.

9. Sử dụng thuật ngữ mơ hồ

Các thuật ngữ như “hoàn toàn tự nhiên”, “thân thiện môi trường” hoặc “bền vững” thường được sử dụng một cách tùy tiện mà không có định nghĩa rõ ràng hoặc chứng nhận cụ thể. Điều này gây khó khăn cho người tiêu dùng trong việc đánh giá tính xác thực của các tuyên bố về môi trường.

Để tránh sử dụng thuật ngữ mơ hồ, doanh nghiệp nên sử dụng các thuật ngữ được định nghĩa rõ ràng và được chứng nhận bởi các tổ chức uy tín. Doanh nghiệp cũng nên cung cấp thông tin chi tiết về các tiêu chuẩn và phương pháp được sử dụng để đánh giá tác động môi trường.

10. Nhãn giả và sự hào nhoáng giả tạo

Một số doanh nghiệp tự thiết kế logo hoặc nhãn mác trông giống như các chứng chỉ uy tín về môi trường nhưng thực chất lại không có giá trị pháp lý. Điều này nhằm đánh lừa người tiêu dùng và tạo ra ấn tượng sai lệch về cam kết ESG của doanh nghiệp.

Để tránh nhãn giả và sự hào nhoáng giả tạo, doanh nghiệp nên sử dụng các chứng chỉ được công nhận rộng rãi và được cấp bởi các tổ chức độc lập. Doanh nghiệp cũng nên minh bạch về quy trình và tiêu chí để đạt được các chứng chỉ này.

11. Bỏ qua rủi ro lao động cưỡng bức

Phát triển bền vững không chỉ là bảo vệ cây cỏ. Lao động cưỡng bức, bóc lột sức lao động là "tử huyệt" trong các ngành thâm dụng nhân công như dệt may, da giày, điện tử. Hiện nay, Chỉ thị Thẩm định Cẩn trọng Bền vững Doanh nghiệp (CSDDD) của EU bắt buộc các tập đoàn đa quốc gia phải rà soát chặt chẽ vi phạm nhân quyền trong toàn bộ chuỗi cung ứng của họ. Nếu bạn là nhà cung cấp tại Việt Nam, bạn buộc phải thiết lập hệ thống Thẩm định nhân quyền (HRDD) và báo cáo minh bạch theo chuẩn GRI 409-1 (Kiểm soát rủi ro lao động cưỡng bức).

Bài viết từ Labour Behind the Label cho biết, Vụ việc VK Garment (xảy ra tại Thái Lan nhưng có bài học lớn cho doanh nghiệp Việt Nam trong ngành dệt may) cho thấy hậu quả nghiêm trọng khi không kiểm soát lao động cưỡng bức và điều kiện làm việc. Công nhân bị sa thải sau khi tố cáo, dẫn đến kiện tụng đối với cả nhà máy và người mua. Đây là lời cảnh tỉnh rõ ràng về rủi ro uy tín và pháp lý khi thiếu thẩm định nhân quyền trong chuỗi cung ứng.

12. Chậm trễ trong cập nhật luật định

Hệ sinh thái pháp lý về ESG đang thay đổi với tốc độ chóng mặt trên toàn cầu. Một sai lầm phổ biến là doanh nghiệp coi luật pháp mang tính "ổn định dài hạn" và chậm chạp trong việc rà soát để thay đổi mô hình. Tại Việt Nam, doanh nghiệp cần đặc biệt nắm vững Nghị định 119/2025/NĐ-CP (sửa đổi Nghị định 06/2022/NĐ-CP) về phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính, và Thông tư 96/2020/TT-BTC yêu cầu minh bạch công bố thông tin phát triển bền vững. Trên trường quốc tế, các rào cản khắt khe từ EU như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), Quy định chống phá rừng (EUDR) hay Chỉ thị thẩm định chuỗi cung ứng (CSDDD) đang trở thành những "chốt chặn" sinh tử đối với hàng hóa xuất khẩu. Sự chậm trễ cập nhật luật định sẽ khiến doanh nghiệp đối mặt với nguy cơ bị phạt vi phạm hành chính, mất hạn ngạch phát thải hoặc bị cấm cửa khỏi các thị trường lớn. Để chủ động phòng ngừa, doanh nghiệp cần thiết lập hệ thống giám sát sự thay đổi pháp lý và thường xuyên tham vấn cùng các chuyên gia ESG. 

VDS - Người đồng hành xóa bỏ nghịch lý ESG tại Việt Nam

VDS là một đơn vị tư vấn hàng đầu tại Việt Nam với kinh nghiệm thực chiến trong các lĩnh vực kiểm kê khí nhà kính (Inventory Report), ESG và CBAM. Chúng tôi không chỉ giúp doanh nghiệp lập báo cáo ESG một cách nhanh chóng và dễ dàng mà còn xây dựng một hệ thống dữ liệu thực chứng giúp doanh nghiệp cải thiện hiệu suất ESG một cách bền vững.

Giá trị khác biệt của VDS nằm ở sự kết hợp giữa kiến thức chuyên sâu về các tiêu chuẩn quốc tế và kinh nghiệm thực tế trong việc triển khai ESG tại Việt Nam. Chúng tôi hiểu rõ những thách thức mà các doanh nghiệp Việt đang phải đối mặt và có thể đưa ra các giải pháp phù hợp và hiệu quả.

Dịch vụ chính:

• Tư vấn lộ trình Net Zero và kiểm kê khí nhà kính theo ISO 14064-1 và GHG Protocol

• Tư vấn lập báo cáo ESG theo tiêu chuẩn quốc tế (GRI, ISSB, ESRS) và hỗ trợ chuẩn bị hồ sơ thẩm định/kiểm chứng độc lập.

• Hỗ trợ tuân thủ CBAM, EUDR và các quy định xuất khẩu

• Triển khai nền tảng số VDS CarbonHub quản trị phát thải và ESG

• Xây dựng Hội thảo và tập huấn ESG tại KCN

• Hỗ trợ tiếp cận nguồn vốn xanh và đánh giá tín dụng bền vững

Chúng tôi không chỉ giúp doanh nghiệp lập báo cáo mà còn xây dựng hệ thống quản trị ESG thực chất, tạo lợi thế cạnh tranh bền vững trên thị trường quốc tế.

Kết luận

ESG không phải là một chi phí mà là một khoản đầu tư siêu lợi nhuận nếu được thực hiện đúng cách. ESG giúp doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro, nâng cao hiệu quả hoạt động, thu hút nhà đầu tư và tạo ra giá trị bền vững cho xã hội.

Đừng để greenwashing trở thành một rủi ro pháp lý và uy tín cho doanh nghiệp của bạn. Hãy bắt đầu xây dựng một chiến lược ESG thực chất ngay hôm nay.

Nếu doanh nghiệp của bạn còn đang loay hoay với dữ liệu ESG? Liên hệ ngay với đội ngũ chuyên gia của VDS để được tư vấn lộ trình ESG thực chất, bảo vệ chuỗi cung ứng toàn cầu của bạn.